Povodom Međunarodnog dana prašuma, koji se obilježava 14. septembra, podsjećamo na izuzetan značaj ovih rijetkih i očuvanih šumskih ekosistema, ali i na posebnu vrijednost koju prašume Bosne i Hercegovine imaju za šumarsku nauku, obrazovanje i savremeno gazdovanje šumama.

Prašume predstavljaju šumske ekosisteme čija su struktura, dinamika i razvoj oblikovani prvenstveno prirodnim procesima, uz odsustvo ili minimalan neposredni uticaj čovjeka. U njima istovremeno nalazimo stabla različitih vrsta drveća, dimenzija i starosti, podmladak, specifične biljne zajednice, različite kategorije mrtvog drveta, otvore sklopa nastale prirodnim odumiranjem stabala i čitav mozaik različitih razvojnih faza prašume. Upravo zbog toga prašuma nije samo stara šuma, ona je složen i dinamičan sistem u kojem se mogu posmatrati procesi koji su u privrednim šumama često izmijenjeni ili usmjereni određenim sistemom gazdovanja.

Dok su u značajnom dijelu Evrope prirodne šume kroz vijekove mijenjane antropogenim uticajem, kod nas još uvijek postoje predjeli u kojima je moguće neposredno istraživati kako izgleda i funkcioniše šuma čiji razvoj prvenstveno određuju prirodni procesi. To je naučni resurs čiju vrijednost nije moguće izraziti samo površinom, količinom drvne zalihe ili ekonomskim pokazateljima. Republika Srpska u tom pogledu ima izuzetnu prednost. Na relativno malom prostoru sačuvani su vrijedni ostaci izvornih dinarskih šumskih ekosistema, a prašumski rezervati Janj, Lom i Perućica spadaju među najznačajnije takve lokalitete. Oni predstavljaju prirodne laboratorije od velikog značaja za domaću i međunarodnu naučnu zajednicu.

Prašume su mjesta na kojima priroda postavlja eksperimente koji traju stotinama godina. Zadatak nauke je da ih prepozna, izmjeri i razumije, a zadatak šumarstva da to znanje pretvori u bolje odluke za šume kojima gazdujemo. Zbog toga su Janj, Lom, Perućica i druge očuvane prirodne šume mnogo više od zaštićenih područja. One su učionice na otvorenom, referentni ekosistemi i prirodne laboratorije za sadašnje i buduće generacije šumarskih stručnjaka i istraživača.

U prašumama možemo proučavati koliko dugo stabla prirodno žive, kako i zbog čega odumiru, kako nastaju poremećaji šumskog sklopa, kako se šuma prirodno obnavlja, kako su stabla prostorno raspoređena, koliko mrtvog drveta prirodna šuma može da akumulira i kakav značaj ono ima za druge organizme. Istražuju se odnosi između drveća različitih vrsta i dimenzija, razvoj pojedinih faza i strukturnih mozaika, kao i reakcija šume na sušu, vjetar, snijeg, insekte i druge biotičke i abiotičke faktore. Poseban značaj prašuma ogleda se u njihovoj velikoj strukturnoj raznovrsnosti. Stabla velikih dimenzija i starosti, šupljine, prelomi, sušike i različiti oblici pojavljivanja mrtvog drveta stvaraju staništa za veliki broj ptica, insekata, gljiva, mahovina, lišajeva i drugih organizama. Ono što na prvi pogled može izgledati kao odumiranje ili raspadanje, u prirodnoj šumi predstavlja sastavni dio njenog funkcionisanja i početak novog ciklusa života. Naučni značaj prašuma, međutim, ne završava se na njihovim granicama.

Jedan od najvažnijih zadataka istraživanja prašuma jeste da se uočene zakonitosti razumiju i tamo gdje je to opravdano, primijene u gazdovanju privrednim šumama. Prašume nam daju referentno stanje prema kojem možemo analizirati kako različiti uzgojni zahvati utiču na horizontalnu i vertikalnu strukturu sastojina, prirodno podmlađivanje, biološku raznovrsnost i stabilnost šumskih ekosistema.

Posebno u uslovima klimatskih promjena, sve je važnije razumjeti mehanizme kojima se šumski ekosistemi prirodno obnavljaju i reaguju na različite poremećaje. Zbog toga istraživanja prašuma danas nisu okrenuta samo prošlosti i očuvanju onoga što je preostalo. Ona su direktno povezana sa pitanjem kakve šume želimo i moramo da imamo u budućnosti. Poređenjem prašuma i privrednih šuma moguće je utvrditi koje strukturne karakteristike prirodna šuma zadržava tokom dugog vremenskog perioda, šta se mijenja pod uticajem gazdovanja i koje elemente prirodne dinamike možemo koristiti prilikom razvoja prirodi bliskih, adaptivnih i održivih sistema gazdovanja.

O izuzetnoj vrijednosti prašume Lom svjedoče i zapisane impresije švajcarskog šumara Jämes Péter-Contesse, objavljene u švajcarskom šumarskom listu davne 1957. godine, nakon njegove posjete prašumi Lom godinu dana ranije. Duboko impresioniran njenom očuvanošću i prirodnošću, zapisao je:

„Da, mi Švajcarci smo bogati materijalno, ali vi, jugoslovenski prijatelji, imate jedno bogatstvo koje mi, milioni bogatih, nikada ne možemo steći, jer se vijekovi napora ne mogu nikada više vratiti. Vi imate u vašim šumama inkarnaciju jednog istinskog života, simbol koji treba da vas zaštiti od obmane savremenog života zasnovanog na profitu. Vi želite sačuvati nedirnuto bogatstvo i to je sa vaše strane akt duboke mudrosti, mudrosti koju smo mi izgubili. Sačuvajte vječnim ovu prašumu i ovo bogatstvo, ono će vas uzdići, a nama će biti primjer“.

Istraživanje prašuma predstavlja važan dio naučnog rada Šumarskog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci. O kontinuitetu tog rada svjedoče brojne naučne publikacije i istraživanja, među kojima posebno mjesto ima monografija „Flora prašumskog rezervata Lom“, kao i mnogobrojni naučni radovi posvećeni istraživanju prašuma Perućica, Lom i Janj. Taj istraživački pravac nastavlja se i danas kroz nova terenska istraživanja, naučne radove, doktorske disertacije, saradnju sa domaćim institucijama i povezivanje sa evropskim istraživačima koji se bave prašumama.

Posebna potvrda značaja naših naučnih aktivnosti bila je i međunarodna radionica EuFoRIa (European Forest Reserves Initiative), održana u organizaciji Šumarskog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci u junu 2026. godine. Okupljanje istraživača iz brojnih evropskih zemalja i terenska posjeta prašumi Lom i okolnim privrednim šumama omogućili su neposredno poređenje prirodnih i privrednih šumskih ekosistema i razmjenu znanja o njihovoj strukturi, dinamici, otpornosti, biodiverzitetu i budućim pravcima istraživanja. Takvi skupovi pokazuju da prašume Republike Srpske i Bosne i Hercegovine nisu značajne samo na lokalnom nivou. One su dio evropske prirodne i naučne baštine i predstavljaju vrijedne lokalitete za dugoročna i uporedna istraživanja. Zaštita prašuma zato ne znači njihovo izdvajanje iz nauke. Naprotiv, njihov najveći značaj ostvaruje se onda kada im omogućimo da se nesmetano razvijaju, a istovremeno pažljivo i dugoročno pratimo procese koji se u njima odvijaju.

Šumarski fakultet Univerziteta u Banjoj Luci nastaviće da kroz naučna istraživanja, obrazovanje studenata i međunarodnu saradnju doprinosi boljem poznavanju, vrednovanju i očuvanju ovih jedinstvenih šumskih ekosistema.

Više o prašumama može se pročitati u publikaciji „Naše prašume – pregled prašuma Bosne i Hercegovine sa analizom pravnog okvira za zaštitu“